Water is overal om ons heen. Water zit in ons allemaal. Het voedt alle vormen van het leven, en het draagt allerlei producten over de hele Aarde. Denk maar aan de blokkade van het Suezkanaal, die tijdens de pandemie in 2021 grote problemen veroorzaakte voor wereldwijde supply chains. Wat draagt water in zulke vrachtschepen naar de haven van Amsterdam? Aan de andere kant zorgt water voor ons, en kunnen we niet zonder water; hoe zorgen wij op onze beurt voor het water?
In het project S+T+ARTS 4 WATER II verzorgde Waag Futurelab twee art-science residenties die deze twee vragen op poëtische en innovatieve manieren beantwoorden, en je waterverhalen laten met belichaamde zintuigen. Deze twee projecten werken ook als bruggen tussen mensen. Ze brengen verschillende groepen in de samenleving samen om te praten over innovatie en over milieuproblemen op een menselijk niveau, en ze helpen om wetenschappelijke en technologische instituten en hun onderzoek te verbinden met een breder publiek.
Wat draagt water?
De residentie van kunstenaar Michael Pinsky kijkt naar de verbindingen tussen materiaalstromen, transportroutes en duurzaamheid in de haven van Amsterdam. Het was medegefinancierd door en in samenwerking met de haven van Amsterdam. Zijn verkenning van de haven leidde hem naar een bedrijf dat banden van auto’s en vrachtwagens recyclet, waar hij de afvalhandelsroutes ontdekte tussen Nederland en IJsland, die tot in het hart van Amsterdam lopen. Dankzij de bemiddeling en begeleiding van art-science onderzoeker Zeynep Birsel van Waag, en dankzij het netwerk van de haven van Amsterdam, kreeg Michael toegang tot het bandenrecyclebedrijf Granuband. In zijn onderzoek kwam hij erachter dat alle gebruikte autobanden uit IJsland in de haven van Amsterdam belanden, en dat de exporteurs dit bedrijf betalen zodat hun banden gerecycled kunnen worden. Hij ging naar de plek waar de banden worden opgeslagen, uit elkaar worden gehaald en in kleine stukken worden gemaald, en naar de productieplaats waar ze worden verwerkt en getransformeerd tot nieuwe materialen, zoals tegels voor speeltuinen of fietspaden.
Voor zijn grote sculptuurproject All the Tyres from Iceland (2025) nam Pinsky tijdelijk een aantal vrachtwagenbanden uit de recyclecyclus, om er op poëtische wijze cirkels mee te vormen in het ondiepe water van de NDSM scheepswerf. Bij de eerste installatie vormen 14 oude banden, van vrij klein tot erg groot, een grote cirkel. De grootste banden waren 2.8 meter hoog. De cirkel heeft een diameter van 12 meter. Door de spiegeling in het water roept de sculptuur een gevoel van stilstand op door de bewegingen van wind en water, en het contrast met de mobiliteit die de banden normaal gesproken mogelijk maken. De monumentaliteit van de sculptuur gebaart naar de grote hoeveelheid banden die in onbruik raken en worden gerecycled, en ook de economische waarde van elk onderdeel dat aan circulariteit meewerkt. Deze kanten van de band zijn vaak onzichtbaar of ongrijpbaar.
De tweede installatie bestaat uit doorsnijdende cirkels, de een binnenin de ander: de grootste band houdt een kleinere vast, die in parallele richting aan de binnenkant staat. Zo draagt elke binnencirkel een kleinere band, en dit proces herhaalt zich. Beide sculpturen kunnen met hun ronde vorm gezien worden als metaforen voor de materiaalcyclussen waar we onderdeel van zijn: ze staan niet buiten of haaks op elkaar, maar ze doorsnijden en verbinden. Michael Pinsky is erg geïnteresseerd in de “negatieve waarde” van afval: de prijs die betaald wordt om gebruikte materialen weg te gooien, betekent dat een herbruikt materiaal of nieuw product begint met een negatieve prijs. Op deze manier is afval een reflectie van het product, zoals de spiegeling van de banden in het water reflecties zijn van de reizen van gebruikte banden in het verleden en de reizen die nog in de toekomst liggen. En afval heeft een prijs, niet alleen in geld, maar ook in de gezondheid van de planeet en het welzijn van alles op aarde. In het geval van de grote, belastbare banden zoals de grote in deze twee installaties gaat dat om 20-25 kg natuurlijke rubber, die 200-250 m2 landbouwgrond nodig hebben om te produceren. Denk aan waar de rubber vandaan komt, uit de rubberplantatie die diep geworteld is in kolonialisme en ontbossing, waar gaat het heen en wat wordt het? Bij banden die vooral worden gemaakt van synthetische rubber worden de kunstmatige elastomeren gemaakt van ruwe olie. De industrie rondom extractie, productie en gebruik van aardolie heeft vele ecosystemen kapot gemaakt en maakt vele samenlevingen afhankelijk en hongerig naar energie, waardoor allerlei broeikasgassen worden uitgestoten die Aarde-Gaia uit haar balans duwen.
Beide sculpturen echoën de vragen waar vorige projecten van Waag mee bezig zijn geweest, zoals Fairphone, Local Color en die met samenwerkingen als Anatomy of an AI System werden verkend: waar komen materialen vandaan, hoe worden ze verwerkt en wat worden ze? En waar zijn wij in deze materiaalstromen, welke rol spelen wij?
In veel materiaalstromen is water aanwezig en essentieel. Denk aan de rollen van water in de mijnbouw, in industriële kledingproductie en in scheepvaart, waar de meeste producten die wij mensen gebruiken over het water worden getransporteerd. Water is vitaal, maar is het water ook in leven? Zo ja, hoe zorgen we voor water, aangezien het water voor ons zorgt?
Water zorgt voor ons, en kunnen wij voor water zorgen?
Het project Vortex Harmonies (2025), van de andere kunstenaar-in-residentie Arcangelo Constantini, is een geluid-lichtinstallatie dat water van zuurstof voorziet en dus voor water zorgt. Het project is geïnspireerd op de waterrevitalisatie op basis van draaikolken van Viktor Schauberger. Schauberger leerde van de rivieren en kwam erachter dat draaikolken, de spiraalbewegingen van water die natuurlijk in rivieren voorkomen, zuurstof in het water brengen. Constantini’s Vortex Harmonies is een modulair, kinetisch sculptuur dat bestaat uit negen drijvende hyperbolische kegels. Elke kegel bevat een Teslapompsysteem dat een microdraaikolk genereert, waarmee het zichtbare waterbewegingen en hoorbare akostiek creëert. Deze drijvende megafonen worden door zonne-energie aangedreven om water naar het Teslapompsysteem te leiden. “De modulen zijn georganiseerd langs de numerieke structuur 3-6-9, en werken als een verdeeld sonisch netwerk. Zo creëert het een ruimtelijk resonantieveld waar geluid, licht en waterbeweging in diepe verbintenis staan,” legt de kunstenaar uit.
Met de bemiddeling en begeleiding van onderzoeker en curator Maro Pebo van Waag werkte de kunstenaar met Wetsus, het Europese centre of excellence voor duurzame watertechnologie in Leeuwarden, de vereniging voor Promotie van de Natuurlijke Technologie (PKS) in Oostenrijk en Waterschap De Dommel, het waterschap voor rivier de Dommel in het zuid-oosten van Nederland. In een gelijkvloerse samenwerking tussen Arcangelo en de onderzoekers en ingenieurs van deze organisaties inspireerden ze elkaar bij het bouwen van dit werk, de vormgeving van de draaikolken en de esthetische compositie van het kunstwerk.
In Vortex Harmonies zijn negen draaikolken – zes staan in een zeshoek aan de buitenkant, en aan de binnenkant vormen de laatste drie een driehoek. Elke draaikolk heeft zijn eigen nummer (zie ook het beeld hierboven van de draaikolkvormende Teslapomp en megafoon). De nummers aan de buitenkant zijn 1, 2, 4, 5, 7 en 8, aan de binnenkant staan 9, 3 en 6, getallen die voortkomen uit draaikolkwiskunde waarvan sommigen denken dat ze verbonden zijn met een mystieke spiritualiteit. De Teslaturbines worden door de wind geactiveerd om draaikolken te genereren. Een speaker van neodymium staat in het midden van de rand van de megafoonvormige trechter, gericht op de draaikolk. Elke module zendt een basisfrequentie uit waarvan de harmonie in real-time evolueert en wordt aangepast door de sensor die data over de levende dynamiek van de draaikolk ontvangt, zoals de vloeisnelheid of de intensiteit van de draaikolk. Elke trechter heeft ook een rood licht, die met de snelheid van de draaikolk meetrilt.
Bij de opening van de tentoonstelling op 23 oktober 2025 zei de kleinzoon van Viktor Schauberger dat hij blij was de filosofie van zijn grootvader belichaamd te zien in dit kunstwerk in de Dommel. Viktor Schauberger bekritiseerde de “van de natuur vervreemde wetenschap” van zijn tijd in de 20ste eeuw en geloofde dat water een levend wezen was, “het bloed van Moeder Aarde,” waarmee hij dicht bij de Gaia theorie komt. Volgens de Gaia theorie zijn alle organismen en hun niet-organische omgevingen op Aarde nauw verbonden om een enkelvoudig en zelf-regulerend complex systeem te vormen, die de benodigdheden voor het leven op de planeet in stand houdt. Met de naam van de primordale Griekse aardgodin probeert deze theorie ook een emotionele verbinding met een levende planeet terug te brengen.
De installatie brengt draaikolken, geluid, licht en electromagnetisme samen om voor water te zorgen door het van water te voorzien, waarmee de wijsheid van de rivier wordt heringevoerd. De draaikolk verschuift en verandert de harmoniëen van het geluid op basis van de beweging van de rivier die wordt verwerkt door een sensor. Daarmee is de rivier de dirigent van de harmoniëen. Dit kunstwerk is een goede aanmaning voor ons om rivieren en ecosystemen te behandelen als levende en intelligente wezens die veel manieren hebben om zichzelf te verzorgen, en dat mensen, die door alle wezens inclusief rivieren worden verzorgd, veel van hen kunnen leren over het zorgen voor hen, en tegelijk ook voor onszelf.
Waar All the Tyres from Iceland de cycli van materiaalstromen gedragen door water en economische waardetransformaties door middel van havenactiviteiten zichtbaar maakt met poëtische en monumentale sculpturen, zorgt Vortex Harmonies voor het levende water door zuurstof in te brengen met draaikolken, en laat het agentschap van het water de harmoniëen in licht en geluid dirigeren die voor de mens tastbaar en ontastbaar zijn.
Wat doen deze art-science projecten met de samenleving en de wetenschap?
Zowel All the Tyres from Iceland als Vortex Harmonies functioneren als een verbinder. Ze brengen mensen, kennis, organisaties en zelfs niet-menselijke wezens als rivieren samen, en ondersteunen hun relaties.
Het onderzoeken en maken van All the Tyres from Iceland bracht de haven van Amsterdam samen met de bedrijven en industriëen in de haven op een menselijk niveau. Hun relatie was hiervoor eenvoudig en zakelijk – de haven int de huur en controleerde of de bedrijven zich aan de standaarden voor duurzaamheid houden. Vanwege dit project kwamen de kunstenaar Michael Pinsky, de S+T+ARTS 4 WATER II projectleider vanuit Waag Zeynep Brisel, en een aantal leden van het innovatieteam van de haven van Amsterdam binnen bij het recyclecentrum van Granuband en bij de fabriek voor nieuwe producten, en spraken ze de eigenaars en werknemers daar die het zelfs over de pijnpunten van het bedrijf konden hebben. Het kunstproject geeft warmte aan hun band, wat hopelijk zal leiden tot een betere samenwerking naar een circulaire haven op de lange termijn.
Aan de andere kant werd All the Tyres from Iceland tentoongesteld bij de NDSM scheepswerf, een populaire plek voor bezoekers uit Amsterdam en daarbuiten. Tussen het moment van installatie en december 2025 hebben meer dan 17.000 bezoekers de kunstwerken ervaren. De werken verbonden bezoekers met verhalen over water, vrachtwagenbanden, de haven van Amsterdam, Granuband en Waag. Ze maakten nieuwsgierig over wat materialen zijn, waar die vandaan komen, wat ze kunnen worden en hoe ze bewegen in verschillende cycli – zo lieten ze mensen hun omgeving op nieuwe manieren zien en ervaren. Deze verhalen en organisaties zijn deel geworden van de culturele stof van Amsterdam.
Arcangelo Constantini’s Vortex Harmonies heeft het publiek verbonden aan water in een verzorgende relatie die we kunnen uitvaardigen, misschien niet door draaikolken te maken maar wel op onze eigen manier in het dagelijks leven. Deze samenwerking bracht ook de onderzoekspartner Wetsus in contact met de samenleving, en maakte de complexe technologie achter draaikolken begrijpelijk en ervaarbaar. Door de samenwerking met Waag is Wetsus overtuigd van de unieke rol die een kunstenaar kan hebben in onderzoek door vragen op andere manieren te stellen en complexe zaken tastbaar te maken in hun kunstwerken. Dat is waarom ze de wetenschappelijk onderzoekspartner blijven van S+T+ARTS AQUA MOTION, het vervolg op S+T+ARTS 4 WATER II.
In een samenleving die versnipperd en gepolariseerd is, is mens-tot-mens interactie belangrijk voor sociale weerbaarheid, waar het project All the Tyres from Iceland aan heeft bijgedragen. Beide projecten brengen mensen en water samen op verzorgende manieren, en maken mensen bewuster van cirulariteit, wat belangrijk is voor planetaire weerbaarheid. Water draagt, en water leeft. Net als de samenleving en de planeet. En een samenleving kan alleen goed leven als de planeet dat doet.
