Wat gebeurt er als het internet of het mobiele netwerk uitvalt? Recente stroomstoringen zoals in Spanje en Portugal en geopolitieke spanningen laten zien dat onze digitale communicatieinfrastructuur niet vanzelfsprekend is. Vanuit die vraag onderzocht Waag Futurelab samen met gemeente Amsterdam en een groep bewoners van de Nieuwmarktbuurt hoe een decentraal radionetwerk kan bijdragen aan een veerkrachtige communicatie-infrastructuur. We verkenden niet alleen de technische mogelijkheden van meshnetwerken, maar ook hoe zo'n netwerk een rol kan spelen in noodcommunicatie op lokaal niveau. Want enkel technologie maakt een gemeenschap niet veerkrachtiger; het draait om de mensen die de technologie gebruiken. In dit artikel delen we de drie belangrijkste inzichten uit de pilot NodeNet.
Wat is een meshnetwerk?
Een meshnetwerk is een decentraal netwerk: het bestaat uit verschillende apparaten (nodes) die direct met elkaar communiceren zonder afhankelijk te zijn van het internet of een centrale provider. Berichten hoppen als het ware van het ene apparaat naar het andere, tot ze hun bestemming bereiken. Gebruikers zijn daardoor mede-eigenaar van het netwerk. Ook blijft communicatie mogelijk wanneer één van de apparaten uitvalt. Bovendien is de technologie vaak relatief goedkoop, simpel en open. Er zijn verschillende aanbieders online te vinden. In NodeNet gebruikte Waag de radiotechnologie van MeshCore. Deze firmware is in handen van een kleine groep mensen, maar de community heeft een grote invloed op de ontwikkeling van het netwerk.
Technologie is belangrijk, maar vertrouwen nog meer
Het bereik van nodes is afhankelijk van de afstand en van obstakels zoals hoge gebouwen. Deze kunnen namelijk signalen blokkeren. Dit maakt dat in de stedelijke omgeving de connectiviteit niet altijd goed is. We kwamen er al gauw achter dat niet altijd alle berichten goed werden ontvangen. In sommige gevallen hielp het om de node uit het raam te houden of een stukje te lopen.
Halverwege het onderzoek zijn we met het NodeNetnetwerk overgestapt op andere radio- instellingen. We maakten de overstap, omdat door heel Nederland meshgebruikers overstapten en we hoopten daarmee de connectiviteit te verbeteren. De switch naar een andere zogeheten spreading factor zorgde ervoor dat er sneller berichten gestuurd konden worden, maar het bereik qua afstand zou afnemen (lees meer). Zie het als praten: doe je dit sneller, dan ben je al gauw minder goed te verstaan.
De bewoners zagen wel degelijk de potentie van meshnetwerken in. Tegelijkertijd bleek betrouwbaarheid de belangrijkste voorwaarde voor langdurig gebruik. Wanneer berichten niet altijd aankomen, wordt het lastig om op het systeem te vertrouwen. Zoals een deelnemer het verwoordde: "Soms lijkt het een beetje een loterij." Een ander gaf aan dat het netwerk pas echt bruikbaar voelt wanneer het grondig is getest en voldoende back-ups kent. Voordat de bewoners het netwerk als serieus communicatiemiddel voor tijden van nood zullen omarmen, moet de betrouwbaarheid van het netwerk worden verbeterd.
Gebruik het netwerk ook zonder nood
Gelukkig ontstond er gedurende de pilot geen echte noodsituatie. Maar een belangrijke vraag was wel: hoe houd je het netwerk in stand wanneer er geen noodcommunicatie nodig is? Want het is een risico dat het meshapparaat ergens ongebruikt in een la belandt en mensen niet meer weten wat ze ermee moeten tijdens een noodgeval. Om het netwerk paraat te hebben in geval van nood, moet het regelmatig gebruikt worden. Daarom onderzochten we ook hoe het netwerk een rol kan spelen in het dagelijks leven van de buurtbewoners.
Bewoners gaven aan dat een netwerk aantrekkelijker wordt, wanneer het ook waarde heeft voor alledaagse communicatie: het delen van buurtnieuws, praktische informatie of hulpvragen. Juist dat dagelijkse gebruik helpt bewoners vertrouwd te raken met de technologie, zodat zij tijdens een calamiteit nog weten hoe het apparaat te gebruiken. Om het netwerk actief te houden, stuurde Waag wekelijks een vraag in de groepschat.
Waag organiseerde verschillende bijeenkomsten waar we scenario’s identificeerden voor het toepassen van meshnetwerken naast noodcommunicatie. Op die manier kregen we inzicht in andere toepassingen voor het gebruik van meshnetwerken. Denk aan het gebruik op festivals, tijdens demonstraties of door dak- en thuislozen.
Daarnaast moet technologiegebruik ook leuk zijn! Waag ontwikkelde twee spellen: Cards Against Big Tech en NodeNet in the City, waarbij deelnemers opdrachten krijgen. Deze moeten ze met gebruik van het meshnetwerk oplossen. Spelers leren zo op een laagdrempelige manier over de technologie.
Een meshnetwerk verbindt niet alleen apparaten, maar vooral ook mensen
Misschien wel de belangrijkste uitkomst van de pilot is dat deelnemers NodeNet niet alleen zagen als een technisch experiment, maar ook als een middel om lokale verbondenheid en maatschappelijke veerkracht te versterken. Tegelijkertijd werd duidelijk dat een goed functionerend buurtnetwerk vraagt om duidelijke afspraken.
Een lokaal meshnetwerk blijft niet vanzelf bestaan. Voor een duurzaam netwerk zijn verschillende rollen nodig, ook binnen het netwerk zelf. Publieke organisaties kunnen een faciliterende rol spelen en creëren legitimiteit. Ze dragen bijvoorbeeld zorg voor de continuïteit en ondersteuning van het netwerk, terwijl een actieve groep bewoners het netwerk lokaal levend houdt.
Daarbij is niet alleen de technologie belangrijk, maar ook voldoende ondersteuning in de vorm van training, een duidelijke governance en een gemeenschap die zich eigenaar voelt van het netwerk. Juist die combinatie bepaalt of een meshnetwerk kan uitgroeien tot een blijvend onderdeel van veerkrachtige infrastructuur voor noodcommunicatie.
Vervolg
Inmiddels weten we dat meshnetwerken veel meer zijn dan een technische oplossing voor communicatie in tijden van nood. Het biedt aanleiding om na te denken over digitale autonomie en decentrale infrastructuur. We hebben een beginnersgids geschreven waarin we enkele toepassingen voor mesh toelichten. Ook worden resultaten van de pilot gedeeld op de Meshwiki.
De komende periode bouwen we voort op de lessen uit deze pilot. Daarbij staat niet alleen de verdere ontwikkeling van de technologie centraal, maar ook de vraag hoe bewoners, maatschappelijke organisaties en overheden samen kunnen werken aan een open, robuust en lokaal communicatienetwerk voor de toekomst.
Wil je samen met Waag verder onderzoek doen naar Mesh? Neem contact op met Ola via Ola [at] waag [dot] org.
