De manier waarop nieuws ons bereikt verandert. AI-systemen fungeren steeds vaker als toegangspoort tot informatie, waardoor mensen nieuws kunnen vinden zonder de oorspronkelijke nieuwsbron te bezoeken. Daarmee groeit de invloed van grote techbedrijven op de verspreiding van nieuws, wat de onafhankelijkheid van nieuwsmedia en de pluriformiteit van het medialandschap onder druk zet. Waag Futurelab onderzoekt hoe Europese en open-source alternatieven voor taalmodellen (LLM’s) kunnen bijdragen aan meer digitale autonomie.
Wanneer is een alternatief goed genoeg?
Europese en open-source technologie kan nieuwsmedia minder afhankelijk maken van grote techbedrijven. Maar de herkomst van technologie zegt nog niet of een alternatief ook werkt voor een nieuwsorganisatie. Het moet technisch goed functioneren, passen bij de journalistieke praktijk en aansluiten bij waarden als betrouwbaarheid en onafhankelijkheid.
Waag onderzoekt daarom wat digitale autonomie voor nieuwsmedia in de praktijk betekent. Wanneer draagt technologie daadwerkelijk bij aan meer autonomie? Welke nieuwe afhankelijkheden kunnen ontstaan? En hoeveel ruimte houdt een nieuwsorganisatie om zelf te bepalen hoe technologie wordt ingezet?
Binnen het project Digitale autonomie die past onderzoekt Waag dit samen met de Universiteit van Amsterdam, Hogeschool van Amsterdam, De Correspondent en Follow the Money. Centraal staan Europese en open-source grote taalmodellen en de vraag hoe deze technologie nieuwsmedia kan ondersteunen bij het verspreiden van hun content en het bereiken van hun publiek. Samen met nieuwsredacties en nieuwslezers onderzoekt Waag hoe deze taalmodellen vorm moeten krijgen en welke waarden aan het ontwerp ten grondslag moeten liggen.
Europese taalmodellen in de praktijk
De projectpartners gaan bestaande open-source taalmodellen testen bij De Correspondent en Follow the Money. Als onderdeel daarvan ontwikkelen de projectpartners een interface waarmee lezers de digitale archieven van beide nieuwsorganisaties kunnen doorzoeken. Zo wordt zichtbaar wat er nodig is om Europese en open-source taalmodellen daadwerkelijk binnen een nieuwsorganisatie te gebruiken.
Het gaat hierbij om meer dan technische prestaties. Waag onderzoekt ook welke keuzes nieuwsorganisaties zelf kunnen blijven maken, welke afhankelijkheden door de technologie ontstaan en wat verschillende keuzes betekenen voor redacties en lezers. Juist die combinatie bepaalt of een alternatief niet alleen technisch werkt, maar ook bij de praktijk en waarden van een nieuwsorganisatie past.
Redacties en nieuwslezers ontwerpen mee
Waag betrekt nieuwsredacties en nieuwslezers vanaf het begin bij het onderzoek. In co-creatiesessies onderzoeken Waag-onderzoekers samen met hen welke behoeften en waarden belangrijk zijn bij het gebruik van taalmodellen voor nieuws en vertalen zij die inzichten naar ontwerpprincipes voor de technologie. Zo krijgen redacties en lezers een actieve rol in de vraag hoe een passend alternatief eruit moet zien.
Deze uitgangspunten neemt Waag mee in het testprotocol waarmee de geselecteerde taalmodellen met redacties en lezers worden geëvalueerd. Zo wordt niet alleen gekeken naar de werking van de technologie, maar ook naar de waarden en behoeften die eerder in het onderzoek naar voren zijn gekomen. Het onderzoek maakt daarmee zichtbaar wat nodig is om taalmodellen op een passende manier binnen de journalistieke praktijk in te zetten.
Het betrekken van redacties en lezers past binnen Waags bredere onderzoek naar publieke technologie. Daarin onderzoekt Waag hoe digitale technologie vanuit publieke waarden kan worden ontwikkeld en hoe mensen invloed kunnen hebben op het ontwerp en gebruik ervan. Vanuit die gedachte beoordelen redacties en lezers binnen Digitale autonomie die past niet pas achteraf of een technologie voor hen werkt, maar denken zij vanaf het begin mee over wat een passend alternatief moet kunnen.
Digitale autonomie voor de bredere mediasector
De inzichten uit het onderzoek moeten nieuwsmedia helpen om bewuster te kiezen welke technologie zij gebruiken en welke afhankelijkheden daarmee gepaard gaan. Waag en de projectpartners werken daarom aan een framework waarmee nieuwsorganisaties verschillende technologische oplossingen kunnen beoordelen vanuit het perspectief van digitale autonomie. Zo worden de lessen uit het onderzoek toepasbaar voor de bredere mediasector.
Digitale autonomie betekent namelijk niet simpelweg overstappen van de ene technologie naar de andere. Het gaat erom dat nieuwsorganisaties zelf kunnen bepalen welke technologie zij gebruiken, onder welke voorwaarden en van welke partijen zij daarbij afhankelijk zijn. Door alternatieven samen met redacties en lezers te ontwerpen en in de praktijk te testen, onderzoekt Waag wat nieuwsmedia nodig hebben om die keuzes vanuit hun eigen praktijk en waarden te kunnen maken.