aantal mensen liggen op de grond in ontspannen houding, anderen zitten erom heen en ze zijn in gesprek
Waag Futurelab
de toekomst van sociale media

Wie ontwerpt de digitale wereld waarin jongeren leven?

We vragen jongeren heel vaak om mee te denken over de toekomst. Voor een onderzoek, een leuke workshop of om hun perspectief mee te nemen op onze plannen. Maar hoeveel ruimte geven we hen werkelijk om die toekomst vorm te geven? En wat gebeurt er wanneer hun ideeën niet voldoen aan onze verwachtingen, niet passen in onze planning en systemen?

Tijdens de Future Matters Hackathon, georganiseerd door Waag Futurelab in samenwerking met de ELJA Foundation en ELJA Young, onderzochten mbo-studenten hoe de sociale media van de toekomst uit zouden kunnen zien. De resultaten van de twee daagse hackathon waren meer dan een verzameling ideeën voor apps. Jongeren hielden ons een spiegel voor over de digitale wereld waarin zij dagelijks leven, maar die zij nauwelijks zelf kunnen vormgeven.

Het wilde westen in je broekzak

De sociale media die zijn ontworpen door de grote big techbedrijven zijn gemaakt om onze aandacht vast te houden. Ze beïnvloeden hoe we elkaar ontmoeten, hoe we onszelf presenteren en welke sociale normen er online gelden. Jongeren zijn zich vaak heel goed bewust van de keerzijde van sociale media: de onveiligheid, de verslavende werking en de sociale druk. Toch kunnen ze zich nauwelijks aan deze platforms onttrekken. Hun sociale leven speelt zich er immers voor een belangrijk deel af. De ochtend van de hackathon begon met zo’n dertig jongeren met gebogen hoofd over hun telefoon en eindigde ook zo. Maar tussen deze twee momenten door gebeurde er iets heel anders. In groepjes werkten de studenten aan sociale media van de toekomst gebaseerd op hun eigen waarden en uitgangspunten. Een van de groepen tijdens de hackathon nam neurodiversiteit als uitgangspunt voor een nieuw sociaal platform. Ze bedachten aanpasbare lichtinstellingen, moderatoren met ervaringsdeskundigheid en een plek waar je daadwerkelijk vrienden kunt maken, zonder voortdurend te hoeven navigeren tussen overweldigende prikkels en ongewenste toenadering. “Ik kom hier voor vriendschap. Niet voor oude mannen die iets anders van me willen’. 

Wat ons raakte, was niet alleen hoe slim en doordacht deze niet bedachte platforms waren en met hoeveel toewijding deze jongeren aan het werk waren. Het was vooral het feit dat jongeren met heel verschillende achtergronden elkaar herkenden door dezelfde digitale werkelijkheid. Ze herkenden elkaars problemen, begrepen de dubbelzijdige verhouding tot sociale media en konden zich tegelijkertijd voorstellen hoe het anders zou kunnen. Hoe sociale media van de toekomst wel zou kunnen werken voor hen. Jongeren zijn niet alleen gebruikers van technologie die beschermd of mediawijs gemaakt moeten worden. Ze zijn ook dragers van kennis en ervaringen. Deze kennis en ervaringen zijn essentieel om te begrijpen wat technologie met ons doet en hoe we haar anders kunnen ontwerpen. En toch worden jongeren zelden behandeld als gelijkwaardige gesprekspartners over de digitale infrastructuur waarvan ze afhankelijk zijn. Ze zijn doelgroep, consument en gebruiker, maar zelden medeontwerper. We vragen om hun mening, terwijl de fundamentele ontwerpkeuzes meestal al door volwassenen en commerciële partijen zijn gemaakt.

Een stem, een keuze of eigenaarschap?

Welke kennis telt, wie wordt gehoord en wie kan er daadwerkelijk invloed uitoefenen? Deze vragen komen vanuit de social justice theory en deze theorie is belangrijk om jongeren echt eigenaarschap te geven. Sociale rechtvaardigheid gaat verder dan het verdelen van middelen en kansen. Ervaringen en ideeën moeten ook meetellen bij het bepalen van de agenda, de ontwerpkeuzes en de criteria voor succes. Jongeren moeten de kans krijgen om bestaande verhoudingen ter discussie te stellen en invloed uit oefenen op voorwaarden. Jongeren moeten als zichzelf aanwezig kunnen zijn. Dit raakt aan het concept Rightful Presence, onder anderen uitgewerkt door de onderwijsonderzoekers Özlem Sensoy en Rachael D. McCarthy.

Een workshop organiseren waarin jongeren hun mening geven, is dus niet automatisch hetzelfde als zeggenschap geven. Wie bepaalt welke ideeën worden geselecteerd? Wie beslist wat haalbaar is? En wie bepaalt wanneer een idee voldoende waardevol is om verder te ontwikkelen? Deze vragen kwamen ter sprake in het vervolgtraject van Art Catchers, het winnende concept van de hackathon. Het winnende idee was om jongeren via een speelse digitale ervaring met kunst en musea te verbinden. Het was een soort Pokemon Go, maar dan voor kunst. Ondanks begeleiding door experts en culturele partners kwam het project niet tot een afgerond vervolgplan. De pitchvideo werd niet opgeleverd en het traject werd beëindigd. Dat is teleurstellend. De afstand tussen de hackathon en het vervolg was te groot, de opdrachten waren soms te abstract en we vroegen meer zelfstandigheid dan de jongeren op dat moment konden waarmaken. Ook de afhankelijkheid van school en de beperkte continuïteit van de begeleiding speelden een rol.

Het zou gemakkelijk zijn om dit te interpreteren als een gebrek aan motivatie of eigenaarschap. Maar vanuit het perspectief van sociale rechtvaardigheid moeten we ook kijken naar de omstandigheden waaronder eigenaarschap mogelijk wordt gemaakt. Wie beschikt over de tijd, vaardigheden, ondersteuning en institutionele ruimte om een idee daadwerkelijk verder te brengen? En wie bepaalt wat voldoende commitment is? Eigenaarschap ontstaat niet doordat we jongeren een idee laten bedenken en het daarna aan hen overlaten. Het ontstaat wanneer zij daadwerkelijk invloed hebben op de richting, de voorwaarden en de betekenis van wat ze maken.

De wereld doorgeven én veranderen

De Amerikaanse filosoof en pedagoog John Dewey beschouwde democratie niet alleen als een politiek stelsel, maar ook als een gezamenlijke praktijk van leren, ervaren en handelen. Vanuit dat perspectief is een hackathon meer dan een creatieve werkvorm. Het kan een oefenruimte zijn waarin jongeren ervaren dat hun perspectief ertoe doet en waarin kennis ontstaat door gezamenlijk onderzoek. Maar democratisch leren vraagt om meer dan de vrijheid om ideeën te presenteren. Het vraagt ook dat die ideeën gevolgen kunnen hebben. Als jongeren hun ervaringen delen, maar de uitkomsten vervolgens uitsluitend worden beoordeeld aan de hand van vooraf vastgestelde volwassen criteria, blijft hun invloed beperkt.

Hannah Arendt biedt een aanvullend perspectief. In haar denken over nataliteit staat het vermogen centraal om iets nieuws te beginnen. Iedere nieuwe generatie komt terecht in een wereld die al bestaat, maar brengt ook de mogelijkheid mee om die wereld te vernieuwen. Dat is bij uitstek relevant voor technologie. Jongeren erven digitale omgevingen waarvan de belangrijkste spelregels al zijn vastgelegd. Als we hen uitsluitend leren hoe ze zich daarin staande kunnen houden, laten we de bestaande verhoudingen intact. Als we hun ruimte geven om alternatieven te ontwikkelen, erkennen we hen als deelnemers aan de vormgeving van een gedeelde wereld. Dat vraagt iets van onszelf. We moeten accepteren dat jongeren andere prioriteiten hebben, dat hun tempo niet altijd aansluit bij onze projectplanningen en dat hun ideeën ons soms dwingen de oorspronkelijke opdracht te herzien. Luisteren is immers niet hetzelfde als jongeren een stem geven. Het betekent ook dat we bereid zijn ons door die stem te laten beïnvloeden.

Een eindproduct is niet een heel verhaal

Aan de hackathon deden minder jongeren mee dan we hoopten. Van de ruim zestig uitgenodigde studenten namen er 35 deel, van wie ongeveer 25 het volledige programma volgden. Er kwam een wiskundetoets tussendoor, een docent was een klas vergeten uit te nodigen en sommigen hadden die dag gewoon geen zin of verdwenen plots nadat ze een sigaretje gingen roken. Het vervolgtraject van Art Catchers leverde niet het beoogde eindresultaat op. Maar de uitkomsten vertellen niet het gehele verhaal. We zagen in dit project jongeren die zich kwetsbaar durfden op te stellen, enthousiast aan complexe vraagstukken werkten en ideeën ontwikkelden vanuit hun eigen ervaringen. We hebben ervaren hoe een professionele creatieve omgeving hen uitnodigde om hun gedachten en ideeën serieus te nemen en zichtbaar te maken. Dit alles is geen bewijs dat hun vaardigheden blijvend zijn veranderd of dat er langetermijneffect of impact is bereikt. Het laat wel zien dat er ruimte ontstond voor reflectie, verbeelding en kennis die in traditionele ontwerp- en besluitvormingsprocessen gemakkelijk buiten de deur blijft.

Wat nodig is voor echte jongerenparticipatie, is passende begeleiding, concrete tussenstappen en heldere afspraken. Maar ook een bredere opvatting van succes, waarin we niet alleen kijken naar bereik en eindproducten, maar ook naar de verdeling van zeggenschap: wie heeft invloed gekregen, wiens kennis is serieus genomen en welke ruimte is er ontstaan om bestaande systemen ter discussie te stellen? Als je dit bekijkt door de lens van het concept Rightful Presence is dat geen extraatje naast het projectresultaat. Het is de kern van betekenisvolle participatie. De vraag is daarom niet alleen hoeveel jongeren we bereiken of welk prototype we opleveren. De vraag is ook of we in staat zijn om de voorwaarden te creëren waarbij jongeren daadwerkelijk kunnen meebeslissen. Als we werkelijk vinden dat jongeren recht hebben op een stem in de toekomst van technologie, moeten we verder gaan dan hen uitnodigen aan tafel. We moeten ook bereid zijn te onderzoeken wie die tafel heeft ontworpen, wie aan het hoofd zit, wie de spelregels bepaalt en wie ze mag veranderen. Misschien is dat wel de belangrijkste opbrengst van dit project: niet dat we de toekomst van sociale media hebben ontworpen, maar dat jongeren ons hebben laten zien waarom die toekomst niet zonder hen ontworpen kan worden.

 

Metadata