Vandaag publiceert Waag de position paper ‘Van open data naar publieke data-infrastructuur’. In de brief pleiten we voor een publieke data-infrastructuur die bijdraagt aan maatschappelijke kwesties en algemeen welzijn. Daarnaast lichten we de kenmerken van een publieke data-infrastructuur toe en geven we drie aanbevelingen om deze infrastructuur te steunen.
De beleidsbrief is te lezen op de pagina Position paper: Van open data naar publieke data-infrastructuur.
Waarom een publieke data infrastructuur?
Nederlands databeleid beschrijft data voornamelijk als een hulpbron die beschermt of ontsloten moet worden. Hierbij blijft een belangrijke publieke functie van data buiten beschouwing: data is een middel voor samenwerking tussen maatschappelijke actoren rondom maatschappelijke uitdagingen.
Met databeleid kunnen wij maatschappelijke vraagstukken adresseren door samen te werken op basis van gedeelde voorwaarden. Dat vereist een flexibele data-infrastructuur die het voor de maatschappij mogelijk maakt om vraagstukken te definiëren, en hiervoor data doelgericht te verzamelen, te delen en te hergebruiken. Deze infrastructuur moet op basis van publieke waarden worden ontwikkeld en de samenleving centraal zetten, in plaats van enkel te foccusen op technisch vernuft en efficiëntie. We noemen dit een publieke data-infrastructuur.
Wat is een publieke data-infrastructuur?
Een publieke data-infrastructuur betreft alle processen, technische voorzieningen, wet- en regelgeving en manieren van samenwerking om data te produceren, verzamelen en (her-)gebruiken. Publieke data-infrastructuur is onderdeel van een bredere beweging naar ‘Public Stacks’ en ‘Public AI’ en heeft vijf karakteristieken:
- Publieke financiering betaald uit publieke middelen;
- Publiek eigenaarschap gereguleerd door democratische instituties;
- Publiek ontwerp en beheer van data en datahergebruik;
- Meerwaarde door het oplossen van maatschappelijke uitdagingen;
- Publieke waarden staan aan de basis van het ontwerp van de infrastructuur en data hergebruik.
Publieke data-infrastructuur als middel voor samenwerking
Niet alle maatschappelijke uitdagingen kunnen worden opgelost op basis van open (overheids-)data of door de overheid alleen. Een publieke data-infrastructuur is daarom niet alleen infrastructuur van en voor publieke instellingen. Vaak zijn het maatschappelijke actoren zoals private partijen, maatschappelijke initiatieven, kennisinstellingen en de journalistiek die data gebruiken om uitdagingen op te lossen. Denk hierbij aan burgerwetenschappelijke initiatieven zoals Hollandse Luchten die overheidsdata gebruiken om omgevingsvervuiling op te sporen op plekken waar de overheid zelf niet meet.
Maatschappelijke actoren spelen een belangrijke rol als databemiddelaars, omdat zij naast technische ook sociale, politieke en thematische kennis hebben en data vertalen, aanvullen, verrijken en gebruiken. De overheid moet zichzelf daarom niet alleen als databron zien, maar ook verzamelde, bijgewerkte en verrijkte data van maatschappelijke data bemiddelaars kunnen hergebruiken. Databeleid moet een infrastructuur voor samenwerking tussen deze databemiddelaars mogelijk maken.
Hoe kunnen publieke data-infrastructuren worden gesteund?
Onze beleidsbrief biedt drie aanbevelingen hoe databeleid publieke data infrastructuren kan steunen:
Stem de infrastructuur af op maatschappelijke informatiebehoeften
De maatschappelijke informatiebehoefte is anders dan die van de overheid. Daarom moet de maatschappelijke informatiebehoefte in databeleid en -strategieën worden verankerd. De volgende vragen staan daarbij centraal:
- Wie heeft welke informatiebehoefte, om wat ermee te doen?
- Wie is er bij de verzameling en interpretatie van data betrokken?
- Wat zijn kwaliteitscriteria voor data, volgens wie?
Hierbij is het belangrijk om normen op te stellen die garanderen dat mensen informatie niet alleen kunnen inzien, maar ook kunnen gebruiken en aanvullen.
Investeer in maatschappelijke databemiddelaars
Maatschappelijke databemiddelaars spelen een cruciale rol voor hergebruik en impact van data. Daarom moet de overheid meer middelen bieden voor maatschappelijke actoren om met data-infrastructuren te interacteren. De overheid zou meer informatie kunnen geven over hoe data kunnen worden aangevraagd of hoe maatschappelijke actoren data kunnen bijgedragen aan datasets, en welke wettelijke regels hiervoor gelden.
Omdat databemiddelaars meerwaarde creëren door het bijdragen, verrijken, en hergebruiken van (overheids-)data, is het belangrijk dat de overheid passende financieringsmodellen in kaart brengt om databemiddelaars proactief te steunen. Hierbij is het belangrijk dat de overheid investeringen in data bemiddelaars niet ziet als een vervanging van haar eigen data infrastructuur.
Definieer processen om voorwaarden voor hergebruik en delen van data vast te leggen
Wat de meerwaarde van data is, is afhankelijk van hoe deze worden ingezet. Om data doelgericht te gebruiken werden in de afgelopen jaren verschillende databeheermodellen bedacht, zoals modellen voor data commons. In tegenstelling tot open data is een data commons een beheermodel dat bepaalt wie er toegang krijgt, onder welke voorwaarden en wie welke data mag bijdragen. Een publieke data-infrastructuur moet voorwaarden voor data hergebruik bepalen en deze openbaar publiceren. Maatschappelijke initiatieven en andere partijen moeten een stem krijgen om aanvragen en gebruiksdoelen van data te beoordelen op basis van publieke waarden en indien nodig te betwisten. Deze aanpak geeft verschillende belanghebbenden een stem in de doelbepaling en deling van data.
Heb jij ideeën of feedback op onze paper? Dan neem contact op met info ⟨ at ⟩ waag.org.
