PRO Amsterdam en D66 presenteerden op woensdag 3 juni het coalitieakkoord. We zijn blij dat Amsterdam voorloper in verantwoorde tech wil zijn door het bouwen van een tech-coalitie van tech-ondernemers, kennisinstellingen, maatschappelijke organisaties en coöperaties. En hierbij extra ruimte wilt geven aan zij die via tech maatschappelijke problemen willen oplossen.
Maar er wordt in de plannen niet expliciet ingegaan op hoe we als stad digitaal onafhankelijk worden. Eerder deze maand deed Waag samen met Commons Network en Cybersoek daarom een oproep aan het college om expliciet te zijn over technologie:
Amsterdam wil niet afhankelijk zijn van big tech en buitenlandse politieke grillen. In een wereld waarin techbedrijven steeds meer macht hebben en geopolitieke spanningen onze digitale infrastructuur raken, is dat noodzaak. Waag Futurelab, Commons Network en Cybersoek doen daarom een oproep aan de onderhandelende partijen om in het Amsterdamse coalitieakkoord keuzes te maken.
Amsterdam kan als progressieve stad in Europa een leidende rol spelen om grip te krijgen op technologie. Maar het huidige technologiedebat gaat veelal over economische kansen, vestigingsklimaat en hoe Amsterdam relevant wordt in de Tech & AI-race. We zouden een fundamentelere vraag moeten durven stellen: welke technologie willen we aanjagen en voor wie en wat doen we dat?
Grip op technologie
Wie ziet hoe onze huidige digitale systemen falen, kijkt anders naar die vraag. Neem een Amsterdammer die na een scheiding urgentie kreeg voor een sociale huurwoning. Op papier leek alles geregeld. In werkelijkheid begon de ellende pas. Zijn browser werkte niet meer, wachtwoorden waren kwijt, websites liepen vast en een oude telefoon deed niet wat nodig was. Wekenlang lukte reageren op woningen daardoor niet. Pas toen iemand iedere week naast hem ging zitten, lukte het wel. Uiteindelijk kreeg hij een nieuw huis.
Dit klinkt misschien als een specifiek voorbeeld, maar dit gebeurt op grote schaal. Het toont wat in technologiedebatten vaak ontbreekt: technologie die toegankelijk is voor iedereen. We ontwerpen systemen voor een fictieve burger die digitaal handig, altijd online, taalvaardig en uitgerust is met functionerende apparaten. De werkelijkheid van veel Amsterdammers ziet er anders uit.
Ondertussen is door de komst van datacenters van Microsoft, Google en Meta een strijd om schaarse grondstoffen als energie en water losgebarsten. Op deze manier werkt technologie niet voor ons, maar tegen ons.
Digitale autonomie gaat niet alleen over afhankelijkheid van Amerikaanse cloudbedrijven of overstappen op Europese software. Een stad is niet digitaal autonoom als inwoners, maatschappelijke organisaties of kleine ondernemers vastzitten in systemen waar ze geen grip op hebben en die de planeet uitputten. Een Europees platform dat dezelfde afhankelijkheid oplevert als een Amerikaans platform verandert weinig.
Verantwoorde, solidaire en toekomstbestendige technologie
Technologie bepaalt hoe we wonen, zorg regelen, contact hebben met de overheid en hoe rechten zoals armoederegelingen en energiefondsen worden benut. Technologie is niet neutraal: het kan in- of uitsluiten, vrijheid geven of ontnemen, macht delen of centraliseren.
Het is daarom essentieel expliciet te worden over de waarden in het ontwerp van technologie én inwoners en maatschappelijke spelers structureel als vormgevers te betrekken bij ontwikkeling, implementatie en beheer. De stad moet kiezen voor technologie die publieke waarden als toegankelijkheid, autonomie en democratische zeggenschap versterkt. Maar dan moet er een grotere diversiteit komen aan de ontwerptafel; niet alleen bedrijven en kennisinstellingen, maar ook maatschappelijke organisaties, bewoners en professionals die dagelijks zien waar systemen vastlopen.
Van projecten naar publieke infrastructuur
Deze route vraagt om meer dan projecten of tijdelijke subsidies. Er is een publieke digitale infrastructuur nodig, vergelijkbaar met wegen of elektriciteitsnetten. Gedeeld, toegankelijk en niet in handen van één commerciële partij. Zo’n infrastructuur maakt gedeelde platformen en netwerken mogelijk. Op deze manier is technologie niet eigendom van één partij, maar is het beschikbaar als een publieke voorziening.
Denk aan een cloudplatform of een taxi-app die eigendom is van chauffeurs en coöperatief wordt beheerd. Of dienstverleners die samenwerksoftware aanbieden, zoals Nextcloud; een open-source platform dat een suite van applicaties aanbiedt voor documenten- en contactenbeheer, samenwerking en communicatie. Een platform die de Duitse overheid al op grote schaal gebruikt. Er zijn voldoende van dit soort bedrijven maar zij krijgen zelden de ruimte die big tech wél krijgt via o.a. aanbestedingen en subsidies.
Ook zijn er plekken nodig waar organisaties en inwoners terecht kunnen voor ondersteuning wanneer zij vastlopen in digitale systemen. Een plek waar iemand naast je zit, waar je vraag niet perfect geformuleerd hoeft te zijn en waar je naar terug kan keren. Zoals we bibliotheken normaal vinden, moeten we ook een digitale basisinfrastructuur normaal vinden. Daarvoor is structurele financiering nodig. We roepen daarom op om vijf procent van de huidige gemeentelijke ICT-begroting te reserveren voor een publieke digitale infrastructuur.
Betrouwbare publiekscommunicatie in eigen beheer
Een dergelijke publieke digitale infrastructuur is ook essentieel voor hoe de gemeente communiceert. Nu verspreidt de gemeente publieke informatie primair via platformen zoals X, Instagram en TikTok, waar oncontroleerbare algoritmes bepalen welke Amsterdammer de berichten leest en wie niet. Deze partijen houden zich niet aan wet- en regelgeving omtrent bijvoorbeeld privacy (AVG) en het beschermen van minderjarigen (Digital Services Act), zijn bewust verslavend ontworpen en faciliteren ondemocratische krachten door desinformatie viraal te laten gaan. Amsterdam experimenteert al met publiekscommunicatie op het open sociale netwerk Mastodon, wat deze problemen niet kent. Maak deze open sociale netwerken het standaard betrouwbare communicatiekanaal van de gemeente, zodat ze onafhankelijk kan worden van commerciële platformen.
Een inclusieve, open en rechtvaardige toekomst
Technologie vormt Amsterdam. Het vraagt om een visie die publieke waarden, economie en leefbaarheid met elkaar in balans brengt. Juist nu digitale systemen steeds meer bepalen wie toegang heeft, wie gehoord wordt, wie profiteert en wie de rekening betaald. Het vraagt om barmhartigheid voor wie vastloopt, vastberadenheid om afhankelijkheden te doorbreken, en de moed om technologie te kiezen die Amsterdammers dient. Een stad die staat voor rechtvaardigheid, vrijheid en solidariteit draagt dat ook uit in innovatie- en technologiebeleid.
Over de auteurs
Tessel van Leeuwen en Teska Drosten zijn verbonden aan Waag Futurelab. Sophie Bloemen is Directeur van Commons Network en Karien Sondervan is directeur van Cybersoek.
Eerder schreven de organisaties samen een brief aan de coalitie.
